तेहरानमाथि इजरायली मिसाइलहरू बर्षिरहँदा र इस्लामिक गणतन्त्र गम्भीर संकटमा परिरहेको बेला, इरानका अन्तिम शाह मोहम्मद रेजा शाह पह्लवीका जेठा छोरा रेजा पह्लवी पुनः चर्चाको केन्द्रमा आएका छन्। निर्वासनमा बितेका करिब ४५ वर्षपछि उनले आफूलाई इरानको राजनीतिक विकल्पका रूपमा प्रस्तुत गर्न थालेका छन्।

शाहको छोरा, निर्वासनको जीवन

सन् १९७८ मा १७ वर्षको उमेरमा पढाइका लागि अमेरिका गएका रेजा पह्लवी त्यसयता कहिल्यै इरान फर्केका छैनन्। तर, सन् १९७९ को इस्लामिक क्रान्तिपछि बनेको शासनप्रति उनी सधैं विरोधी रहँदै आएका छन्। यद्यपि उनको नेतृत्व क्षमतामा धेरैले विश्वास राखेका छैनन्।

"उनी विगतमा संगठित प्रतिरोध खडा गर्न असफल भएका थिए," विश्लेषकहरू भन्छन्, "यसैले जनता र प्रतिपक्षका नेताहरूको विश्वास जित्न कठिन छ।"

हालको संकट र पह्लवीको आकांक्षा

इजरायल र इरानबीचको पछिल्लो तनावसँगै देशभित्र सत्ता परिवर्तनको सम्भावनाबारे बहस शुरु भएको छ। यही बेला रेजा पह्लवीले आफू संक्रमणकालीन नेताका रूपमा तयार रहेको घोषणा गरेका छन्। उनले इजरायली आक्रमण सुरु भएलगत्तै इरानी जनतालाई विद्रोह गर्न आह्वान गरेका थिए। तर, यो आह्वान अहिलेको अवस्थामा अप्रभावकारी देखिएको छ।

"यति ठूलो खतरा आइरहेको बेला जनताको ध्यान विद्रोहतिर होइन, बचाउतिर गएको छ," भन्छन् जोन्स हप्किन्स विश्वविद्यालयका प्राध्यापक भाली नासिर, "सत्ताविरुद्धको वितृष्णा बलियो भए पनि विदेशी आक्रमणको बेला जनभावना राष्ट्रवादतर्फ ढल्छ।"

अमेरिकी र इजरायली सम्बन्धको आलोचना

रेजा पह्लवीले सन् २०२३ मा इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्यामिन नेतन्याहुसँग भेट गरेका थिए, जसको आलोचना अहिले तीव्र रूपमा भइरहेको छ। धेरै इरानी नागरिक र विश्लेषकहरूले उनलाई इजरायल र अमेरिकाको कठपुतली ठान्ने गरेका छन्।

"युद्धको बीचमा विदेशी शक्तिसँगको सम्बन्ध देखिनु जनताको आँखामा देशद्रोह ठानिन सक्छ," विश्लेषक मोहसिन मिलानी भन्छन्, "इरानजस्तो देशमा सत्तापलट सजिलो होइन—त्यसका लागि जनसमर्थन, संगठन र आन्तरिक नेटवर्क आवश्यक हुन्छ। त्यो पह्लवीसँग देखिँदैन।"

इरानी शासक खामेनीमाथि देशलाई बर्बादीतर्फ लैजाने आरोप लगाउँदै पह्लवी आफैं चाहिँ राष्ट्रवादी हुन् भन्ने तर्क दिँदै आएका छन्। तर, इरानभित्रको वास्तविक परिस्थिति र पह्लवीप्रतिको जनमत स्पष्ट छैन।

समर्थन सीमित, प्रभाव न्यून

रेजा पह्लवीका केही समर्थकहरू इरानभित्र तथा प्रवासमा अवश्य छन्, तर तिनीहरूको संख्या अत्यन्त सीमित छ। विगतका जनआन्दोलन र सडक प्रदर्शनहरू पनि व्यापक र सबैथरी वर्गको समर्थन जुटाउन असफल भएका छन्।

मेहरजाद बोरोजर्दी, अमेरिकामा रहेका एक इरानी विश्लेषकका अनुसार, "यदि अमेरिका वा इजरायलले सत्तापरिवर्तनको योजना बनाइ पनि दिए, पह्लवीलाई सत्तामा ल्याउने काम सजिलो हुनेछैन। इरानीहरू अझै पनि बाह्य हस्तक्षेपप्रति संवेदनशील छन्।"

निष्कर्ष

इरान हाल एक बहुआयामिक संकटको चपेटामा छ—भित्र राजनीतिक असन्तोष, बाहिर सैन्य आक्रमण। यस्तो अवस्थामा, रेजा पह्लवीका आकांक्षाहरू जीवित छन्, तर ती पूरा हुने संकेत तुरुन्तै देखिएको छैन। जनताको मनोविज्ञान, राष्ट्रियतावादी भावना, र विदेशी शक्तिप्रतिको आशंका अहिले उनको मार्गमा प्रमुख बाधक बनेका छन्।

युद्धले सत्ता हल्लाउन सक्छ, तर सत्ताको खाली स्थान भर्न पह्लवी पर्याप्त योग्य र स्वीकार्य छन् त? त्यो अझै अनिश्चित छ।