-सरोज ओझा 

विराटनगर–१२ को दरैयामा स्थित अत्याधुनिक गाई फर्म, चार वर्षदेखि ठूलो लगानीमा सञ्चालन भई आएको छ। यहाँ दैनिक लगभग १४०० लिटर दूध उत्पादन भएर विराटनगरका बजारहरूमा वितरण हुँदै आएको छ।

फर्म, जसलाई बंजरा एग्रोको नामले चिनिन्छ, आधुनिक मेशिनरीमार्फत गाईलाई दाना(पानी उपलब्ध गराउने, गोबर सफा गर्ने र दुध दुहुने सम्पूर्ण प्रक्रिया सञ्चालन गर्दछ। साथै, कृषिपरक गाईको खान्की उत्पादनका लागि साइलेज र दाना फ्याक्ट्री पनि सञ्चालनमा रहेको छ।

करिब पाँच विघा जमिनमा फैलिएको यस फर्ममा हाल १९८ वटा होलस्टेन ९एचएफ० उन्नत जातका माहुँ गाई छन्, जसको हरेक गाईको मूल्य लगभग अढाई लाख रुपैयाँसम्म पुगेको बताइन्छ। सुरुमा भारतबाट गाई ल्याउने र जमिन खरिद गरी पूर्वाधार तयार गर्दा फर्ममा ४० करोड रुपैयाँ लगानी गरिएको थियो भने हाल कुल लगानी लगभग ५० करोड पुगेको छ। नेपाल इन्भेष्टमेन्ट मेघा बैंकले यस फर्ममा १० करोड रुपैयाँ कर्जाको लगानी गरेको छ। फर्मका म्यानेजर सञ्जय चापागाईंका अनुसार, ती कर्जामध्ये ५ करोड ५ प्रतिशत ब्याजदर र ५ करोड ७ प्रतिशत ब्याजदरका दुई किसिमका ऋणहरू समावेश छन्।

शुरुवाती अवस्थामा १४५ वटा माहुँ गाई थिए, तर अहिले बाच्छी उत्पादनमार्फत संख्या १९८ वटा पुगिसकेको छ। दैनिक १४०० लिटर दूध उत्पादन भई रहेको हुँदा, नजिकका ग्राहकहरू र निर्धारित ४७५ नियमित ग्राहकहरूलाई फर्मका कर्मचारीहरूकै होम डेलिभरीमार्फत दूध पुर्याइन्छ। नजिकका क्षेत्रका ग्राहकहरूलाई प्रति लिटर ८५ रुपैयाँ र टाढाका ग्राहकहरूलाई ९० रुपैयाँ दरमा बिक्री गरिएको छ।

गाईको स्वास्थ्य रेखदेखका लागि भारतको पन्जाबबाट विशेषज्ञ चिकित्सक ल्याइएको छ र फर्ममै स्वास्थ्य परीक्षणका लागि ल्याबको व्यवस्था गरिएको छ। यस आधुनिक फार्ममा हाल १५ जना कर्मचारी रोजगारमा छन्। दैनिक तीनपटक दुहाइने प्रक्रियामा, जुनेली नामकी गाईले एक दिनमा ५६ लिटरसम्म दूध उत्पादन गरेको छ भने अन्य गाईहरूले ३५ देखि ५६ लिटर दूध उत्पादन गर्ने गरिएको छ।

यस फर्मको सफलताको कथा अतिथि व्यवसायको दुनियाँबाट आएका गजेन्द्र शर्मा बञ्जरासँग जोडिएको छ। ५४ वर्षका शर्माले स्वीटजरल्याण्डमा होटल म्यानेजमेन्टमा स्नातकोत्तर गरेका छन् र विगत २५ वर्षदेखि विश्वविख्यात हिल्टन होटल कम्पनीमा कार्यरत रहेर कमाएको धनराशीले यो आधुनिक गाई फर्म स्थापना गरेका हुन्। विदेशमा कार्यरत मामाको अनुपस्थितिमा, भान्जा सञ्जयले सम्पूर्ण व्यवस्थापनका जिम्मेवारी सम्हाल्दै आएका छन्। शर्माको भनाइ अनुसार, होटल क्षेत्रमा लगानी गर्दा प्रतिफल पाउन धेरै समय लाग्थ्यो भने कृषिमा लगानी गर्दा छिटो प्रतिफल आउने भएकाले उनले आफ्नै गाउँमा केही फरक गर्ने लक्ष्य राखी यो उत्पादनशील कार्यमा लगानी गरेका हुन्।

शुरुवाती चरणमा ४० करोडको लगानीमा जमिन खरिददेखि भारतबाट उन्नत जातका गाई ल्याउने र आवश्यक पूर्वाधार निर्माणको प्रक्रिया पूरा गरिएको थियो। उनी भन्छन्, “त्यसमध्ये १० करोड वित्तीय संस्थाको लगानी भएको छ।” थप रूपमा, पहिलो चरणको काम सकिएपछि थप ८८ वटा गाई थप्न र सेड निर्माण गर्दा अतिरिक्त ४ करोडको लगानी लागेको भए पनि, वित्तीय संस्थाहरूले परियोजना आधारमा थप लगानी गर्न नमान्दा केही समस्या आएको बताएका छन्।फर्मका उत्पादन सुविधाहरू मात्र दूधमा सीमित छैनन्। यहाँ दही र पनिर पनि दैनिक २०० लिटर उत्पादन हुने गर्दछ। असाध्यै व्यवस्थित ढंगले सञ्चालन भइरहेको यस फर्ममा गोठ व्यवस्थापन, गोबरबाट ग्यास उत्पादनका लागि हज निर्माण, साइलेज संरक्षण केन्द्र र पशु आहार संरक्षण केन्द्र जस्ता आधुनिक सुविधाहरू लागू भएका छन्। दुध दुहने मिल्किङ पार्लर, जसले स्विच थिच्ने बित्तिकै दूध दुहने सुविधा प्रदान गर्दछ, र ३ हजार लिटर क्षमताको चिलर मेसिन अनुदान रकमबाट खरिद गरिएको छ। साथै, काउ सावरिङ मेसिनले दुहाइँ अघि गाईहरूलाई नुहाउने व्यवस्था गरिएको छ, जसले गाईको स्वास्थ्यमा विशेष ध्यान दिन सहयोग पुर्याउँछ।

फर्मले वार्षिक करिब ७ करोड रुपैयाँको दुध, गाईको गोबर र बाछी बिक्री गर्दै आएको छ। पछिल्ला केही वर्षहरूमा, फर्मले भारतबाट माहुँ गाई ल्याउने परम्परालाई परित्याग गरी, फर्ममै बाछी उत्पादन गर्न थालेको छ। जन्मिएको बाछीलाई २४ महिनापछि दुई लाख रुपैयाँमा बिक्री गर्ने गरिएको छ।

यस आधुनिक गाई फर्मको उद्घाटन कोशी प्रदेशका तत्कालीन कृषिमन्त्री भक्ति सिटौलाले गरेका थिए। उद्घाटनका क्रममा सिटौलाले फर्मलाई प्रदेश सरकारले मिल्क मेशिन र प्याकेजिङ पक्षमा अनुदान प्रदान गरेको जानकारी पनि दिएका थिए।

फर्मले गाईको खानाको सुनिश्चितताका लागि मोरङमा १५ विघा र सुनसरीमा ३५ विघा जमिन लिजमा लिएर मकै खेती पनि सञ्चालनमा राखेको छ। साथै, सुनसरी देवानगन्जका ७ जना किसानलाई अग्रिम ४० प्रतिशत भुक्तानी गरेर मकै खेती गर्ने प्रोत्साहन दिएको छ। २० जना किसानले ३० विघा जमिनमा मकै खेती गरेका छन् र उत्पादन भएको हरियो मकैलाई फर्मकै लागि साइलेज उत्पादनमा प्रयोग गरिन्छ। उद्योगी शर्माका अनुसार, ८ सय टन साइलेज उत्पादन गरेर आउँदो वैशाखसम्मका लागि मौज्दात तयार गरिएको छ।

समग्रमा, गजेन्द्र शर्माको नेतृत्वमा स्थापित यस अत्याधुनिक गाई फर्मले आधुनिक प्रविधि, लगानी र कृषि–पशुपालनलाई मिश्रित गरी, छिटो प्रतिफल, स्थानीय रोजगारी सृजना र किसान समुदायलाई समेत प्रत्यक्ष फार्इदा पुर्याउर्दै उत्कृष्ट उदाहरण पेश गरेको छ।

गजेन्द्र शर्माको संक्षिप्त परिचय 

गजेन्द्र शर्माको जीवन यात्राको सुरुवात दरैयामा भएको हो, जहाँ ५४ वर्ष अगाडि उनी निम्न वर्गको परिवारमा जन्मिएका थिए। उनका पिता गोविन्द शर्मा बञ्जरा मोरङ सुगर मिलका कार्यालयका सहयोगी थिए भने आमा रुक्मणी ठेक्कापट्टामा खेती गर्थिन्। मिल्स माध्यमिक विद्यालयबाट २०४२ सालमा एसएलसी उत्तीर्ण गरेपछि, गजेन्द्रले महेन्द्र मोरङ कलेजमा प्रवेश लिएका थिए र आइकममा अध्ययन गर्दा उनले ९७ प्रतिशत अंक प्राप्त गरेका थिए।

त्यतिबेला मोरङबाट काठमाडौं जानको लागि मोरङ पशुपति एक्सप्रेस नाइट बस चल्थ्यो, जुन पूर्वप्रधानमन्त्री स्व। सूर्यबहादुर थापाका पिए अमोद कटुवालका छोराको स्वामित्वमा थियो। अमोदको सहयोगले आइकम पास गरेपछि, उनले आफ्ना बुबासँग १ सय ५५ रुपैयाँ उधारो लिएर काठमाडौंको यात्रा गरेका थिए।

काठमाडौंको शंकरदेव क्याम्पसबाट व्यवस्थापनमा स्नातक गरेपछि, शंकरदेवमा अध्ययनका दौरान उनले जुद्धबहादुर श्रेष्ठलाई आफ्नो सहकर्मीका रूपमा समावेश गर्ने अनुरोध गरेका थिए। यसै क्रममा, जुद्धबहादुरले आफ्ना छोरा विनोदको कार्पेट फ्याक्ट्रीमा २०४८ सालमा प्रति महिना ९ सय रुपैयाँ तलबमा काम लगाएर अवसर प्रदान गरे।त्यही उद्योगमा काम गर्दै पढ्दै गजेन्द्रले अरू विद्यार्थीहरूलाई ट्यूसन पढाएर अतिरिक्त आम्दानी गर्ने थालनी गरे र क्रमशः उद्योगका मेनेजरको जिम्मेवारी पनि सम्हाले। उक्त उद्योगबाट उत्पादित सामग्री विदेश निर्यात हुँदै गर्दा, उनले स्वीटजरल्याण्डका व्यापारीहरूसँग सहकार्य गर्ने अवसर प्राप्त गरे।

स्वीटजरल्याण्डका व्यापारीहरूले होटल म्यानेजमेन्ट अध्ययन गर्न जाने सल्लाह दिएपछि, उनले सोही अवसरको फाइदा उठाउँदै सहयोगीहरूको साथ होटल म्यानेजमेन्टको स्नातकोत्तर डिग्री हासिल गर्न स्वीटजरल्याण्ड गए। स्नातकोत्तर तह सकेपछि, उनले विश्वविख्यात हिल्टन होटल कम्पनीमा कार्यभार सम्हाल्ने अवसर पाए र विगत २५ वर्षदेखि उक्त कम्पनीमा आफ्नो योगदान दिन थाले। हाल उनी दुवईमा रहेको फाइभ स्टार होटलका महाप्रबन्धकका रूपमा कार्यरत छन्।

उनका दुई जना छोरा हाल अष्ट्रेलियन नागरिक भइसकेका छन् र छोराहरूले उनलाई त्यहाँ बोलाउने गर्दछन्, तर उनी अहिले पनि नेपालमा रहँदै होटलमा आफ्नो कर्तव्यमा संलग्न छन्। २००७ सालमा क्यानडाबाट पीआर प्राप्त भएपछि पनि उनले त्यो प्रस्ताव अस्वीकार गर्दै होटल उद्योगमा र स्थानीय गाई फर्म सञ्चालनमा आफूलाई व्यस्त राखेका छन्। अहिले उनी तीनवटा हिल्टन होटलका महाप्रबन्धकका रूपमा आफ्नो योगदान दिँदै आएका छन्।