काठमाडौं, असार २७ –गत मंगलबार ल्हेन्दे खोला हुँदै भोटेकोसीमा आएको बाढीले रसुवागढीस्थित मितेरी पुल मात्रै बगाएन, नदी किनारका बासिन्दाहरूलाई पनि विस्थापित बनायो। बिहान करिब ३ बजे घटना भए पनि नेपाली अधिकारीलाई जानकारी साढे ३ बजेतिर मात्र पुग्यो। ढिलाइको प्रमुख कारण सीमावर्ती क्षेत्रमा बाढी, वर्षा वा हिमताल विस्फोट जस्ता घटनाहरू मापन गर्ने उपकरणको अभाव तथा बिग्रिएको अवस्था हो।

जल तथा मौसम विज्ञान विभागले बाढीको जानकारी ३:३० बजे मात्र पायो, तर त्यसबेलासम्म लेदो सहितको बाढीले रसुवा र नुवाकोट क्षेत्रमा धेरै क्षति गरिसकेको थियो। अनुमान गरिन्छ कि बाढी आउनुअघि करिब आधा घण्टा अघि हिमताल विस्फोट भइसकेको थियो। नेपाल–चीन सीमाबाट झण्डै ३६ किलोमिटर टाढाको एक हिमताल विस्फोटपछि आएको बाढी सरकारले थाहा पाउने बेलासम्म त्रिशूलीको किनार उजाड भइसकेको थियो।

रसुवागढीमा बाढी मापन उपकरण छैन, र टिमुरेमा रहेको जलस्तर मापन गर्ने गेजरिडर महिनौँदेखि बिग्रिएको छ। विभागले मरम्मतमा चासो नदेखाएकाले करिब १० मिनेट ढिलो सूचना प्राप्त भएको विभाग स्वयंले स्वीकार गरेको छ। ती १० मिनेट समयमै खबर पाइएको भए, मानवीय तथा भौतिक क्षति घट्न सक्थ्यो भन्ने अनुमान गरिन्छ।

नेपालमा नियमित हिमताल निगरानी प्रणाली पनि निकै कमजोर छ। सन् १९७७ यता दुई दर्जनभन्दा बढी हिमताल विस्फोट भए पनि अहिलेसम्म पनि इम्जा र च्छो रोल्पा बाहेक अरू हिमतालहरूमा निगरानी छैन। इसिमोड र यूएनडीपीको अनुसन्धान अनुसार, हाल २१ हिमताल अति जोखिममा छन् भने आगामी वर्षहरूमा हिमताल विस्फोट तीन गुणासम्म बढ्ने प्रक्षेपण गरिएको छ।

अझ चिन्ताको कुरा के छ भने हालै विस्फोट भएको हिमताल न त जोखिमको सूचीमा थियो, न त त्यहाँ निगरानी नै थियो। १९९० देखि २०२० सम्म त्रिशूली जलाधार क्षेत्रमा १६ प्रतिशत नयाँ हिमताल बनेका छन् र ३२ प्रतिशतले आकार बढाएका छन्। यिनै हिमताल विस्फोटबाट विनाशकारी बाढी निम्तिन थालेको हो।

यसरी हेर्दा हिमताल विस्फोट मात्र राष्ट्रिय नभई अन्तरदेशीय विपद् बनेको छ। तर, नेपाल र चीनबीच आपत्कालीन सूचना आदानप्रदानको स्पष्ट व्यवस्था छैन। स्थानीय प्रशासनबीच भने कहिलेकाहीं ‘विच्याट’मार्फत सन्देश आदानप्रदान हुने गरेको देखिन्छ। यसपटक पनि तिब्बतमा वर्षाको सम्भावना रहेको चेतावनी चिनियाँ अधिकारीहरूले विच्याटमा पठाएका थिए, तर त्यो सूचना हिमताल विस्फोटसँग मेल खाँदैन भन्ने मौसम विभागको दाबी छ।

निष्कर्षतः नेपाल–चीन सीमामा हिमताल विस्फोट वा बाढीसम्बन्धी आपत्कालीन व्यवस्थापनमा सूचनाको समयमै आदानप्रदान र वैज्ञानिक उपकरणहरूको व्यापक सुधार आजको आवश्यकता बनेको छ। ‘विच्याट’को संवादभन्दा पर जान आवश्यक छ — स्थायी प्रणाली, समन्वय, र प्राविधिक क्षमताको विकासले मात्र यस्तो संकटको व्यवस्थापन सम्भव छ।