काठमाडौं, कात्तिक २५। नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो चाड तिहारको पाँचौँ तथा अन्तिम दिन आज देशभर भाइटीका पर्व हर्षोल्लास र श्रद्धापूर्वक मनाइँदैछ। यमपञ्चकको अन्तिम दिनका रूपमा मनाइने भाइटीका दिदीबहिनी र दाजुभाइबीचको पवित्र प्रेम, विश्वास, स्नेह, पारिवारिक एकता र आपसी सद्भावको प्रतीक मानिन्छ।

यस पर्वमा दिदीबहिनीले आफ्ना दाजुभाइको दीर्घायु, सुस्वास्थ्य, सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्दै सप्तरङ्गी टीका लगाइदिने परम्परा छ। दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीप्रति सम्मान, माया र संरक्षणको भावना व्यक्त गर्दै उपहार तथा दक्षिणा प्रदान गर्ने चलन छ।

नेपाली समाजमा भाइटीका केवल धार्मिक तथा सांस्कृतिक अनुष्ठान मात्र नभई पारिवारिक सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउने विशेष अवसरका रूपमा स्थापित छ। टाढा रहेका दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीसमेत यस दिन भेटघाटका लागि घर फर्कने भएकाले पर्वले पारिवारिक पुनर्मिलनको महत्त्वसमेत बोकेको छ।

भाइटीकाको अवसरमा दिदीबहिनीले दाजुभाइको निधारमा सप्तरङ्गी टीका लगाइदिँदै मखमली तथा सयपत्री फूलको माला पहिर्‍याउने, ओखर, फलफूल, मिठाई र विभिन्न परिकार चढाउने परम्परा छ। कतिपय स्थानमा दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई तेलको धाराले घेरेर पूजा गर्ने चलनसमेत रहेको छ। यसलाई दाजुभाइको जीवनमा आइपर्न सक्ने बाधा, सङ्कट र अशुभता हट्ने धार्मिक विश्वाससँग जोडिएको छ।

यमराज र यमुनाको पौराणिक प्रसङ्ग

भाइटीकासँग यमराज र उनकी बहिनी यमुनाको पौराणिक कथा जोडिएको छ। पौराणिक मान्यताअनुसार यमुनाले आफ्ना दाजु यमराजलाई घरमा बोलाएर विशेष पूजा तथा सत्कार गरी टीका लगाइदिएकी थिइन्। बहिनीको आत्मीयता र सत्कारबाट प्रसन्न भएका यमराजले वरदान माग्न आग्रह गर्दा यमुनाले प्रत्येक वर्ष यसै दिन दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीच भेटघाट तथा टीका लगाउने परम्परा कायम रहोस् भन्ने इच्छा व्यक्त गरेको धार्मिक विश्वास छ।

त्यसै समयदेखि भाइटीका मनाउने परम्परा सुरु भएको जनविश्वास रहिआएको छ। यस दिन विधिपूर्वक टीका लगाउने दाजुभाइको आयु, आरोग्य र समृद्धि बढ्ने धार्मिक विश्वाससमेत रहेको छ।

११ बजेर ७ मिनेटमा उत्तम साइत

नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिले यस वर्षको भाइटीकाको उत्तम साइत बिहान ११ बजेर ७ मिनेट निर्धारण गरेको छ। समितिका अध्यक्ष प्रा. डा. पुरुषोत्तम भट्टराईका अनुसार उक्त समयलाई विशेष साइतका रूपमा सिफारिस गरिएको हो। यद्यपि साइतपछि पनि दिनभर टीका लगाउन कुनै बाधा नरहेको बताइएको छ।

नेवार समुदायमा किजा पूजा

भाइटीकाकै दिन नेवार समुदायले किजा पूजा मनाउने परम्परा छ। यस अवसरमा दिदीबहिनीले दाजुभाइको पूजा गरी टीका लगाइदिने र सुस्वास्थ्य तथा दीर्घायुको कामना गर्ने गर्दछन्। नेवार समुदायको मौलिक संस्कृति र परम्परामा किजा पूजाको विशेष महत्त्व रहेको छ।

सांस्कृतिक एकता र पारिवारिक सम्बन्धको सन्देश

भाइटीकाले दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको सम्बन्धलाई मात्र नभई समग्र परिवार र समाजमा आपसी सहयोग, सम्मान, सद्भाव र एकताको सन्देश प्रवाह गर्दछ। व्यस्त जीवनशैली, रोजगारी, अध्ययन तथा विभिन्न कारणले परिवारबाट टाढा रहेका सदस्यहरू यस अवसरमा एकै ठाउँमा भेला हुने भएकाले यस पर्वले पारिवारिक पुनर्मिलनको अवसरसमेत प्रदान गर्दछ।

पछिल्लो समय विदेशमा रहेका नेपालीहरूले समेत सामाजिक सञ्जाल तथा विभिन्न सञ्चारमाध्यममार्फत भाइटीकाको शुभकामना आदानप्रदान गर्दै आफ्नो संस्कृति र परम्परालाई निरन्तरता दिइरहेका छन्।

तिहारका अन्य दिनमा जस्तै भाइटीकामा पनि फूलमाला, बत्ती, मिठाई र परम्परागत परिकारको विशेष महत्त्व रहन्छ। मखमली फूल लामो समयसम्म नओइलाउने भएकाले यसलाई दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको सम्बन्ध सधैँ बलियो र दिगो रहोस् भन्ने प्रतीकका रूपमा लिइन्छ।

यसरी धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा र पारिवारिक आत्मीयताको सुन्दर सङ्गम बनेको भाइटीकाले नेपाली समाजमा प्रेम, सद्भाव, सहिष्णुता र एकताको भावना थप सुदृढ बनाउने विश्वास गरिन्छ।