-राज कार्की 
(युवा व्यवसायी)

विश्वको आर्थिक विकासको इतिहास हेर्ने हो भने कुनै पनि राष्ट्र केवल प्राकृतिक स्रोत, भौगोलिक अवस्था वा सरकारी नीतिका कारण मात्र समृद्ध बनेको पाइँदैन। समृद्ध राष्ट्रहरूको सफलताको मुख्य आधार त्यहाँका उद्यमी, उद्योगी र लगानीकर्ता नै हुन्। जसले नयाँ सोच, नयाँ प्रविधि, नयाँ उत्पादन र नयाँ अवसर सिर्जना गर्छन्, उनीहरू नै राष्ट्रको आर्थिक मेरुदण्ड बन्न पुग्छन्। यही कारणले विश्वका अधिकांश विकसित राष्ट्रहरूले उद्यमशीलता, लगानी र औद्योगिकीकरणलाई राष्ट्रिय विकासको प्रमुख आधार बनाएका छन्। उनीहरूले उद्योगी, व्यवसायी र लगानीकर्तालाई आकर्षित गर्न विभिन्न किसिमका प्रोत्साहन, सहुलियत र अवसरहरू प्रदान गर्दै आएका छन्।

नेपाल पनि युवा जनशक्तिले भरिपूर्ण देश हो। यहाँ लाखौं युवामा ऊर्जा, सीप र क्षमता छ। तर विडम्बना, ती युवामध्ये ठूलो संख्या विदेशमा रोजगारी खोज्न बाध्य छ। उद्यमशीलताको सम्भावना हुँदाहुँदै पनि धेरै युवा व्यवसाय सुरु गर्नभन्दा जागिर वा वैदेशिक रोजगार रोज्न रुचाउँछन्। यसले नेपालको आर्थिक विकासमा चुनौती थपेको छ। त्यसैले विश्व बजारले उद्यमीलाई कसरी प्रोत्साहन गर्छ र नेपालमा किन युवाहरू उद्यमशीलतातर्फ आकर्षित हुन सकेका छैनन् भन्ने विषयमा गम्भीर बहस आवश्यक छ।

विश्व बजारमा उद्यमी, उद्योगी र लगानीकर्तालाई प्रोत्साहन गर्ने अभ्यास

विश्वका विकसित राष्ट्रहरूले उद्यमशीलतालाई आर्थिक विकासको इन्जिनको रूपमा स्वीकार गरेका छन्। अमेरिका, जापान, दक्षिण कोरिया, जर्मनी, सिंगापुर, चीन लगायतका देशहरूले उद्यमी र लगानीकर्तालाई आकर्षित गर्न विभिन्न रणनीति अपनाएका छन्।

१. लगानीमैत्री वातावरण निर्माण

उद्योग स्थापना गर्न चाहने व्यक्तिले सबैभन्दा पहिले सहज वातावरण खोज्छ। विकसित राष्ट्रहरूले उद्योग दर्ता, कम्पनी स्थापना, कर प्रणाली तथा कानुनी प्रक्रियालाई सरल र पारदर्शी बनाएका छन्। धेरै देशमा केही घण्टामै कम्पनी दर्ता गर्न सकिने व्यवस्था छ। सरकारी कार्यालय धाउनुपर्ने झन्झट कम गरिएको छ। यसले उद्यमीहरूको समय र लागत बचत गर्छ।

२. कर छुट र आर्थिक प्रोत्साहन

नयाँ उद्योग तथा स्टार्टअप व्यवसायलाई कर छुट दिने अभ्यास विश्वभर लोकप्रिय छ। कतिपय देशमा पहिलो पाँचदेखि दस वर्षसम्म करमा विशेष छुट प्रदान गरिन्छ। यसले व्यवसायको प्रारम्भिक चरणमा आर्थिक भार कम गर्छ र उद्यमीलाई व्यवसाय विस्तार गर्न प्रेरित गर्छ।

३. सहुलियतपूर्ण कर्जा

उद्यमशीलताको सबैभन्दा ठूलो चुनौती पूँजी हो। विकसित देशहरूले युवा उद्यमीलाई न्यून ब्याजदरमा कर्जा उपलब्ध गराउँछन्। कतिपय अवस्थामा सरकार स्वयं जमानत बस्ने व्यवस्था पनि हुन्छ। यसले नयाँ व्यवसाय सुरु गर्न सहज बनाउँछ।

४. नवप्रवर्तन र अनुसन्धानमा लगानी

विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न नवीन सोच आवश्यक हुन्छ। त्यसैले विकसित राष्ट्रहरूले अनुसन्धान, प्रविधि विकास र नवप्रवर्तनमा ठूलो लगानी गर्छन्। विश्वविद्यालय, निजी क्षेत्र र सरकारबीच सहकार्य गराई नयाँ उत्पादन र सेवा विकास गरिन्छ।

५. उद्यमशीलता शिक्षा

अधिकांश विकसित देशमा विद्यालय तहदेखि नै उद्यमशीलता सम्बन्धी शिक्षा दिइन्छ। विद्यार्थीलाई केवल जागिर खोज्ने होइन, अवसर सिर्जना गर्ने मानसिकता विकास गराइन्छ। यसले भविष्यमा उद्यमी बन्ने आधार तयार गर्छ।

६. असफलतालाई सम्मान गर्ने संस्कृति

विश्वका सफल उद्यमीहरूको इतिहास हेर्दा धेरैजसोले प्रारम्भमा असफलता भोगेका छन्। तर विकसित देशहरूमा असफलतालाई कमजोरी होइन, सिकाइको अवसरको रूपमा लिइन्छ। यसले नयाँ व्यवसाय सुरु गर्ने साहस बढाउँछ।

७. अन्तर्राष्ट्रिय बजार पहुँच

उद्यमीका उत्पादनलाई विश्व बजारसम्म पुर्‍याउन सरकार र निजी क्षेत्रले सहकार्य गर्छन्। निर्यात प्रोत्साहन, अन्तर्राष्ट्रिय प्रदर्शनी तथा व्यापार सम्झौतामार्फत उद्यमीलाई विश्व बजारसँग जोडिन्छ।

नेपालको सन्दर्भमा उद्यमशीलताको अवस्था

नेपालमा पनि पछिल्ला वर्षहरूमा उद्यमशीलताको चर्चा बढेको छ। स्टार्टअप, डिजिटल व्यवसाय, कृषि उद्यम, पर्यटन व्यवसाय लगायतका क्षेत्रमा युवाको रुचि देखिन थालेको छ। तर अपेक्षाअनुसार उद्यमशीलताको विकास हुन सकेको छैन। यसको प्रमुख कारणहरू निम्न छन्।

१. जागिरमुखी शिक्षा प्रणाली

नेपालको शिक्षा प्रणाली अझै पनि प्रमाणपत्र र जागिरमुखी छ। विद्यालय र विश्वविद्यालयले विद्यार्थीलाई रोजगारदाता बन्नभन्दा रोजगार खोज्ने मानसिकता विकास गरिरहेका छन्। व्यवसाय सञ्चालन, वित्तीय व्यवस्थापन, बजार अध्ययन र नेतृत्व विकासजस्ता विषयमा पर्याप्त व्यवहारिक शिक्षा दिइँदैन।

फलस्वरूप विद्यार्थीले अध्ययन पूरा गरेपछि व्यवसाय सुरु गर्नुभन्दा जागिर खोज्न बढी रुचाउँछन्।

२. पूँजीको अभाव

धेरै युवासँग राम्रो व्यवसायिक सोच भए पनि आवश्यक पूँजीको अभाव हुन्छ। बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट कर्जा लिन धितो आवश्यक पर्ने भएकाले युवा उद्यमीले सहज रूपमा वित्तीय पहुँच पाउन सक्दैनन्।

धेरै युवाले सपना देख्छन् तर पूँजीको अभावले ती सपना व्यवहारमा उतार्न सक्दैनन्।

३. जोखिम लिन नचाहने मानसिकता

उद्यमशीलतामा जोखिम हुन्छ। व्यवसाय सफल पनि हुन सक्छ, असफल पनि हुन सक्छ। नेपालमा धेरै परिवारले सुरक्षित जागिरलाई प्राथमिकता दिन्छन्। व्यवसायमा असफल भए सामाजिक आलोचना भोग्नुपर्ने डर पनि हुन्छ।

यसले युवाहरूमा उद्यमशीलताको आत्मविश्वास कम गराउँछ।

४. नीतिगत जटिलता

उद्योग दर्ता, कर प्रशासन, अनुमति प्रक्रिया तथा अन्य सरकारी काममा अझै पनि जटिलता देखिन्छ। कहिलेकाहीँ नीतिगत अस्थिरताले पनि व्यवसायीलाई निरुत्साहित बनाउँछ।

उद्यमीले उत्पादनमा समय खर्चिनुपर्ने ठाउँमा प्रशासनिक प्रक्रियामा धेरै समय खर्च गर्नुपर्दा व्यवसायिक वातावरण कमजोर हुन्छ।

५. बजारको सीमितता

नेपालको आन्तरिक बजार सानो छ। उत्पादनको लागत बढी र प्रतिस्पर्धा कडा भएकाले नयाँ उद्यमीलाई बजारमा टिक्न चुनौती हुन्छ। विदेशी उत्पादनसँग प्रतिस्पर्धा गर्न पनि कठिनाइ